فتودینامیک تراپی ضد میکروبی در درمان زخمهای کاندیدای قطع عضو دیابتی
دیابت ملیتوس یکی از شایعترین و در عین حال پیچیدهترین بیماریهای مزمن عصر حاضر است. این بیماری زمانی ایجاد میشود که بدن یا قادر به تولید انسولین کافی نباشد یا نتواند بهدرستی از انسولین موجود استفاده کند. نتیجه این اختلال، افزایش مزمن قند خون یا همان «هایپرگلیسمی» است؛ وضعیتی که بهمرور زمان میتواند تقریباً تمام اندامهای بدن را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس گزارش فدراسیون بینالمللی دیابت (IDF)، در سال ۲۰۲۱ بیش از ۵۳۷ میلیون نفر از بزرگسالان ۲۰ تا ۷۹ ساله در سراسر جهان با دیابت زندگی میکردند؛ رقمی که معادل بیش از ۱۰ درصد جمعیت بزرگسال جهان است. پیشبینیها نشان میدهد که این عدد در دهههای آینده بهطور نگرانکنندهای افزایش خواهد یافت. تا سال ۲۰۳۰، تعداد مبتلایان ممکن است به ۶۴۳ میلیون نفر و تا سال ۲۰۴۵ به ۷۸۳ میلیون نفر برسد.
این افزایش صرفاً یک عدد آماری نیست، بلکه به معنای گسترش عوارض ناتوانکنندهای است که زندگی میلیونها انسان را تحت تأثیر قرار میدهد؛ عوارضی مانند بیماریهای قلبی، نارسایی کلیه، نابینایی و یکی از جدیترین آنها: زخم پای دیابتی.
دیابت در برزیل؛ تصویری از یک بحران ملی
برای درک بهتر بار واقعی دیابت، نگاه به وضعیت کشورهایی مانند برزیل اهمیت ویژهای دارد. برزیل در سال ۲۰۲۱ با حدود ۱۵.۷ میلیون بیمار دیابتی در میان ده کشور نخست جهان از نظر تعداد مبتلایان قرار داشت. پیشبینیها نشان میدهد که تا سال ۲۰۳۶، شیوع دیابت در جمعیت بالای ۲۵ سال این کشور ممکن است به ۲۷ درصد برسد.
اما دیابت فقط یک چالش پزشکی نیست؛ بلکه یک بحران اقتصادی نیز محسوب میشود. هزینههای مرتبط با مراقبت از بیماران دیابتی در برزیل در سال ۲۰۲۱ به حدود ۴۲.۹ میلیارد دلار آمریکا رسید. این هزینهها شامل درمان دارویی، بستریهای طولانیمدت، جراحیها، توانبخشی و از همه مهمتر، درمان عوارض مزمن مانند زخمهای پای دیابتی است.
زخم پای دیابتی
زخم پای دیابتی یکی از جدیترین و در عین حال شایعترین عوارض دیابت محسوب میشود. این زخمها اغلب نتیجه ترکیب چند عامل هستند: نوروپاتی محیطی (کاهش یا از بین رفتن حس در پاها)، بیماری شریانهای محیطی (کاهش خونرسانی) و اختلال در سیستم ایمنی.
حدود نیمی از بیماران دیابتی در ۲۵ سال نخست پس از تشخیص، درجاتی از نوروپاتی محیطی را تجربه میکنند. در چنین شرایطی، بیمار ممکن است متوجه آسیبهای کوچک، تاول یا فشار مداوم کفش نشود. همین آسیبهای بهظاهر ساده میتوانند به زخمهایی تبدیل شوند که بهسختی ترمیم میشوند.
آمارها نگرانکنندهاند:
شیوع زخم پای دیابتی میتواند به ۱۵ درصد برسد.
سالانه حدود ۲۶ میلیون مورد جدید در جهان گزارش میشود.
نرخ عود زخم پس از بهبود، طی سه سال، به حدود ۶۵ درصد میرسد.
بهطور متوسط، از هر ۱۰۰۰ بیمار دیابتی، ۶ نفر در سال دچار قطع عضو میشوند.
عفونت، مقاومت آنتیبیوتیکی و بیوفیلم؛ مثلث خطرناک
بیش از نیمی از زخمهای پای دیابتی دچار عفونت میشوند. این عفونتها اغلب باکتریایی هستند، اما مشکل زمانی جدیتر میشود که پای باکتریهای مقاوم به چند دارو به میان میآید. چنین عفونتهایی نهتنها درمان را دشوارتر میکنند، بلکه خطر قطع عضو، مرگومیر و کاهش شدید کیفیت زندگی را افزایش میدهند.
یکی از دلایل اصلی مقاومت این عفونتها، تشکیل بیوفیلم است. بیوفیلم لایهای محافظ از میکروارگانیسمهاست که روی سطح زخم شکل میگیرد و مانند یک سپر، باکتریها را در برابر آنتیبیوتیکها و سیستم ایمنی بدن محافظت میکند. وجود بیوفیلم باعث مزمنشدن زخم، طولانیشدن بستری و افزایش هزینههای درمان میشود.
در چنین شرایطی، نیاز به روشهای درمانی جدید، غیرتهاجمی و مؤثر بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
فتودینامیکتراپی ضد میکروبی (aPDT)؛ درمانی مبتنی بر نور
یکی از رویکردهای نوین و امیدوارکننده در درمان زخمهای مزمن، فتودینامیکتراپی ضد میکروبی یا aPDT است. این روش بر پایه یک ایده ساده اما هوشمندانه بنا شده است: استفاده همزمان از نور، یک ماده حساسکننده به نور و اکسیژن برای نابودی میکروارگانیسمها.
در این روش، ابتدا مادهای به نام فتوسنسیتایزر (در این مطالعه، متیلن بلو ۱٪) روی زخم اعمال میشود. سپس زخم با نوری در طول موج مشخص (۶۶۰ نانومتر، نور قرمز) تابش داده میشود. این نور باعث فعال شدن ماده حساسکننده میشود و در حضور اکسیژن، گونههای فعال اکسیژن (ROS) تولید میکند. این گونهها بهطور مستقیم باکتریها، قارچها و حتی ویروسها را تخریب میکنند.
مزایای aPDT قابل توجه است:
اثربخشی بالا علیه باکتریهای مقاوم
عدم گزارش مقاومت میکروبی
سمیت سیستمیک بسیار پایین
امکان استفاده در کنار مراقبت استاندارد زخم
هدف مطالعه؛ وقتی علم به کمک بیماران در آستانه قطع عضو میآید
مطالعهای که مبنای این مقاله است، با هدف بررسی اثربخشی aPDT در بیمارانی با زخم پای دیابتی نوروپاتیک و سابقه قطع عضو انجام شد؛ گروهی از بیماران که معمولاً پیشآگهی نامطلوبتری دارند و کمتر در مطالعات پیشین مورد توجه قرار گرفتهاند.
این پژوهش بهصورت سری موارد بالینی طراحی شد و تمامی اصول اخلاق پژوهش در آن رعایت گردید. بیماران پس از دریافت توضیحات کامل، رضایت آگاهانه کتبی ارائه دادند و روند درمان آنها بهصورت دقیق و مرحلهبهمرحله پایش شد.
داستان دو بیمار؛ از عفونت شدید تا امید به ترمیم
بیمار اول؛ جوانی با دیابت نوع ۱ و قطع عضو
بیمار اول مردی ۳۰ ساله با سابقه دیابت نوع ۱، فشار خون بالا و نوروپاتی محیطی بود. او بهدنبال یک زخم عمیق در کف پای راست مراجعه کرد. با وجود درمان دارویی، عفونت پیشرفت کرد و در نهایت به قطع عضو جزئی تا ناحیه متاتارس انجامید.
حتی پس از جراحی نیز عفونت ادامه یافت و بیمار دچار تب و لرز شد. در این مرحله، درمان با فتودینامیکتراپی ضد میکروبی آغاز شد؛ حدود سه هفته پس از قطع عضو.
بیمار دوم؛ رانندهای با دیابت نوع ۲
بیمار دوم مردی ۵۶ ساله با دیابت نوع ۲ بود که به دلیل شغلش، مدت طولانی از بوتهای لاستیکی استفاده میکرد. بیتوجهی اولیه به زخم باعث تشدید آن و در نهایت قطع عضو انگشت پا شد. درمان aPDT در این بیمار حدود ۴۵ روز پس از ترخیص از بیمارستان آغاز شد.
پیشنهاد خواندنی: تشخیص بیماری های پوستی با لامپ وود کاویان گستر
نتایج؛ وقتی نور، عفونت را عقب میراند
نتایج این مطالعه بسیار امیدوارکننده بود. کیفیت زخمها با استفاده از مقیاس استاندارد BWAT ارزیابی شد. در بیمار اول، نمره BWAT از ۳۷ به ۲۴ کاهش یافت. در بیمار دوم، این نمره از ۳۶ به ۱۴ رسید که نشاندهنده بهبود کامل زخم بود.
مساحت زخم نیز بهطور قابل توجهی کاهش یافت:
بیمار اول: کاهش ۷۴.۹ درصد
بیمار دوم: بسته شدن کامل زخم (۱۰۰٪)
از نظر درد، بیمار اول که در ابتدا درد شدید داشت، در پایان پیگیری ۳۰ روزه هیچ دردی گزارش نکرد. بیمار دوم از ابتدا تا پایان درمان بدون درد بود.
چرا این نتایج مهماند؟
کاهش درد، کاهش عفونت، بهبود سریعتر زخم و عدم نیاز به آنتیبیوتیکهای سیستمیک، همگی نشان میدهند که aPDT میتواند نقشی کلیدی در آینده درمان زخمهای دیابتی ایفا کند. بهویژه در بیمارانی که در آستانه قطع عضو هستند، چنین رویکردی میتواند تفاوت میان حفظ اندام و ناتوانی دائمی باشد.
جمعبندی
زخم پای دیابتی همچنان یکی از چالشهای بزرگ سلامت جهانی است. افزایش شیوع دیابت به معنای افزایش بار این زخمها در سالهای آینده خواهد بود. یافتههای این مطالعه نشان میدهد که فتودینامیکتراپی ضد میکروبی میتواند بهعنوان یک روش کمتهاجمی، ایمن و مؤثر، در کنار درمانهای استاندارد، به بهبود نتایج بیماران کمک کند.
اگرچه برای تأیید نهایی این نتایج به مطالعات بزرگتر نیاز است، اما شواهد فعلی نشان میدهد که فناوریهای مبتنی بر نور میتوانند آیندهای روشنتر برای بیماران دیابتی رقم بزنند؛ آیندهای که در آن، قطع عضو دیگر سرنوشت محتوم یک زخم عفونی نباشد.