فتوبایومدولیشن با نور زرد در مقایسه با ترانکسامیک اسید برای درمان ملاسما
ملاسما یکی از شایعترین اختلالات پیگمانتاسیون پوست است که عمدتاً زنان در سنین باروری و میانسالی را درگیر میکند. این بیماری به صورت لکههای قهوهای یا خاکستری-قهوهای روی نواحی در معرض نور خورشید، بهویژه صورت، ظاهر میشود و اگرچه تهدیدکننده حیات نیست، اما اثرات روانی و اجتماعی قابلتوجهی بر بیماران دارد. کاهش اعتمادبهنفس، اختلال در تصویر ذهنی فرد از ظاهر خود و افت کیفیت زندگی از پیامدهای شایع ملاسما هستند.
با وجود پیشرفتهای متعدد در درمانهای پوستی، هنوز هیچ روش درمانی قطعی و دائمی برای ملاسما وجود ندارد. درمانهای رایج اغلب نیازمند مصرف طولانیمدت هستند و با خطر عود پس از قطع درمان همراهاند. در این میان، ترانکسامیک اسید (Tranexamic Acid – TXA) بهعنوان یکی از مؤثرترین درمانهای دارویی موضعی مطرح شده است. با این حال، محدودیتهایی مانند نفوذ ناکافی به لایه هدف پوست و پاسخ درمانی متغیر، توجه پژوهشگران را به سمت روشهای جایگزین سوق داده است.
یکی از رویکردهای نوین و غیرتهاجمی که در سالهای اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده، فتوبایومدولیشن (Photobiomodulation – PBM) با نور زرد است. این روش با استفاده از نور کمتوان و بدون ایجاد آسیب حرارتی، میتواند مسیرهای زیستی مرتبط با ملانوژنز را تعدیل کند. این مقاله به بررسی جامع PBM با نور زرد (590 نانومتر) و مقایسه آن با ترانکسامیک اسید موضعی در درمان ملاسما میپردازد.
ملاسما؛ شیوع، علل و اهمیت بالینی
ملاسما یک اختلال پیگمانتاسیون اکتسابی است که حدود ۹۰ درصد موارد آن در زنان دیده میشود. بیشترین شیوع این بیماری در سنین ۲۷ تا ۵۷ سال گزارش شده و بهویژه در مناطق گرمسیری و بینالمدارین که شدت تابش نور خورشید بالاست، شایعتر است. جمعیتهایی مانند آمریکای لاتین، برزیل، خاورمیانه، هند و شرق آسیا بیشترین درگیری را نشان میدهند.
افراد با فوتوتایپهای پوستی II تا IV بر اساس مقیاس فیتزپاتریک، بیشترین استعداد ابتلا به ملاسما را دارند. قرار گرفتن مزمن در معرض اشعه ماوراءبنفش (UV) یکی از مهمترین عوامل تشدیدکننده محسوب میشود. علاوه بر نور خورشید، عوامل هورمونی (مانند بارداری، مصرف داروهای ضدبارداری و هورموندرمانی)، زمینه ژنتیکی و برخی بیماریهای سیستمیک نیز در بروز یا تشدید ملاسما نقش دارند.
از نظر بالینی، ملاسما یک بیماری مزمن و عودکننده است. حتی در صورت پاسخ مناسب به درمان، احتمال بازگشت ضایعات پس از قطع مداخله درمانی وجود دارد. همین ویژگی، ضرورت یافتن روشهای درمانی ایمن، مؤثر و پایدار را بیش از پیش برجسته میکند.
روشهای درمانی رایج ملاسما
درمان ملاسما معمولاً ترکیبی از اقدامات دارویی، مراقبتی و گاهی دستگاهی است. رایجترین روشها شامل موارد زیر هستند:
- کرمهای ضدلک و روشنکننده (مانند هیدروکینون، آزلائیک اسید، کوجیک اسید)
- لایهبرداریهای شیمیایی
- آنتیاکسیدانهای موضعی و خوراکی
- لیزرها و دستگاههای نوری
- استفاده مداوم و صحیح از ضدآفتاب
در میان این گزینهها، ترانکسامیک اسید بهعنوان یکی از درمانهای مؤثر و نسبتاً ایمن شناخته میشود که میتواند بهطور میانگین حدود 1.8 تا 2 واحد کاهش در نمره MASI ایجاد کند. این میزان بهبود، مشابه یا حتی اندکی بهتر از برخی درمانهای استاندارد مانند هیدروکینون گزارش شده است.
ترانکسامیک اسید (TXA) و مکانیسم عملکرد آن
ترانکسامیک اسید در ابتدا بهعنوان یک داروی ضدخونریزی معرفی شد، اما بعدها اثرات آن در درمان ملاسما مورد توجه قرار گرفت. TXA با مهار تبدیل پلاسمینوژن به پلاسمین، مسیرهای التهابی و عروقی مرتبط با ملانوژنز را مهار میکند.
مهمترین مکانیسمهای عملکرد TXA عبارتاند از:
- مهار سیگنالدهی بین کراتینوسیتها و ملانوسیتها
- کاهش ترشح اندوتلین-1 (ET-1)، یکی از محرکهای تولید ملانین
- کاهش التهاب و اریتم
- القای اتوفاژی در سلولهای مرتبط با رنگدانه
فرمولاسیونهای جدیدتر TXA، بهویژه فرم لیپوزومی ۵٪، با هدف افزایش نفوذ پوستی و پایداری دارو توسعه یافتهاند. با این حال، حتی این فرمها نیز ممکن است در رسیدن به غلظت درمانی مطلوب در محل اتصال درم–اپیدرم با محدودیتهایی مواجه باشند.
معرفی فتوبایومدولیشن (PBM)
فتوبایومدولیشن یک روش درمانی غیرتهاجمی است که از نور کمتوان با طول موج مشخص برای تحریک یا تعدیل فرآیندهای سلولی استفاده میکند. برخلاف لیزرهای پرتوان، PBM باعث تخریب بافت یا ایجاد حرارت نمیشود و به همین دلیل، ایمنی بالایی دارد.
PBM در حوزههای مختلف پزشکی از جمله ترمیم زخم، کنترل التهاب، تسکین درد و اخیراً در درمان اختلالات پیگمانتاسیون پوست مورد استفاده قرار گرفته است.
PBM با نور زرد (590 نانومتر) و اثرات آن بر ملاسما
مطالعات آزمایشگاهی (in vitro) نشان دادهاند که PBM با نور زرد میتواند بهطور مستقیم مسیرهای ملانوژنز را مهار کند. نور زرد در محدوده 585 تا 590 نانومتر، اثرات قابلتوجهی بر سلولهای ملانوسیت دارد.
مهمترین اثرات بیولوژیک PBM نور زرد شامل موارد زیر است:
- کاهش بیان فاکتور رونویسی MITF
- مهار فعالیت آنزیم تیروزیناز
- کاهش بیان پروتئینهای TRP-1 و TRP-2
- کاهش تولید و تجمع ملانین
- مهار بلوغ ملانوزومها
- القای اتوفاژی در ملانوسیتها
جالب توجه است که بسیاری از این مکانیسمها با مکانیسم عملکرد ترانکسامیک اسید همپوشانی دارند، بهویژه در زمینه القای اتوفاژی و مهار مسیرهای ملانوژنز.
پیشنهاد خواندنی: تفاوت جت پیل با میکرودرم و هیدروفیشیال
منطق مقایسه PBM نور زرد با TXA
با توجه به اینکه TXA یکی از درمانهای استاندارد و اثباتشده برای ملاسما محسوب میشود، مقایسه یک روش جدید با آن، از نظر علمی منطقی و ضروری است. شباهت مکانیسمهای عملکرد PBM نور زرد و TXA، فرضیه «غیرقابل فرودست بودن» (Non-inferiority) PBM را تقویت میکند.
به بیان ساده، اگر PBM بتواند اثربخشی مشابه TXA در کاهش نمره MASI داشته باشد، میتواند بهعنوان یک جایگزین غیرتهاجمی، بدون وابستگی به مصرف روزانه دارو، مطرح شود.
طراحی مطالعه بالینی
مطالعه مورد بحث، یک کارآزمایی بالینی تصادفی، کنترلشده و دوسوکور است که با هدف مقایسه PBM نور زرد (590 نانومتر) و ترانکسامیک اسید لیپوزومی ۵٪ طراحی شده است. در این پژوهش، ۵۴ زن مبتلا به ملاسما بهصورت تصادفی در دو گروه درمانی قرار میگیرند.
گروه اول: PBM فعال + کرم پلاسبو
گروه دوم: PBM شبیهسازیشده (Sham) + TXA لیپوزومی فعال
مدت درمان ۱۲ هفته بوده و ارزیابیها در هفتههای ۰، ۶، ۱۲، ۱۶ و ۲۰ انجام میشود.
شاخصهای ارزیابی درمان
پیامد اولیه این مطالعه، تغییر نمره MASI (Melasma Area and Severity Index) است که یکی از معتبرترین ابزارهای سنجش شدت ملاسما محسوب میشود. علاوه بر آن، پیامدهای ثانویه شامل موارد زیر هستند:
- کرنوملانومتری برای اندازهگیری عینی ملانین
- ارزیابی عکاسی استاندارد
- تشخیص کلی پوست (Global Skin Diagnosis)
- پرسشنامه کیفیت زندگی مرتبط با ملاسما (MELASQoL)
استفاده همزمان از معیارهای عینی و ذهنی، اعتبار نتایج مطالعه را افزایش میدهد.
ایمنی، دوز و انتخاب پارامترهای نوری
دوز نوری انتخابشده برای PBM نور زرد در این مطالعه، 20 J/cm² است. این دوز بر اساس مطالعات آزمایشگاهی انتخاب شده که نشان دادهاند بیشترین القای اتوفاژی و کمترین بیان فاکتورهای ملانوژنز در این محدوده دوز رخ میدهد.
برخلاف دوزهای بالاتر که در برخی مطالعات با هیپرپیگمانتاسیون همراه بودهاند، دوز مورد استفاده در این پروتکل در محدوده ایمن قرار دارد.
اهمیت استفاده از ضدآفتاب در درمان ملاسما
هیچ درمانی برای ملاسما بدون محافظت مناسب در برابر نور خورشید کامل نیست. اشعه UV با فعالسازی مسیر α-MSH در کراتینوسیتها، ملانوژنز را تحریک میکند. استفاده منظم از ضدآفتاب با SPF بالا، نقش کلیدی در پیشگیری از عود و تثبیت نتایج درمان دارد.
نقاط قوت و محدودیتهای مطالعه
از نقاط قوت این پژوهش میتوان به طراحی دوسوکور، استفاده از دو درمان فعال، ارزیابیهای چندلایه و پیگیری پس از درمان اشاره کرد. در مقابل، چالشهایی مانند نیاز به محاسبه دقیق پارامترهای نوری برای تکرارپذیری پروتکل وجود دارد که با ارائه جدول کامل پارامترها تا حد زیادی برطرف شده است.
نتیجهگیری
فتوبایومدولیشن با نور زرد (590 نانومتر) یک روش نوین، ایمن و غیرتهاجمی برای درمان ملاسما محسوب میشود. شباهت مکانیسمهای عملکرد PBM و ترانکسامیک اسید، بهویژه در مهار ملانوژنز و القای اتوفاژی، توجیه علمی قوی برای مقایسه این دو روش فراهم میکند. در صورت اثبات غیرقابل فرودست بودن PBM نسبت به TXA، این روش میتواند بهعنوان یک گزینه درمانی مؤثر و پایدار در مدیریت ملاسما مطرح شود.